EPISODE 1: ANG ARTISANONG PINAGMALIIT SA CRAFT FAIR
Masigla ang craft fair sa malaking convention hall. Makukulay ang mga tela, kumikinang ang mga alahas, at punong-puno ng tao ang bawat booth. Sa isang sulok, tahimik na nakatayo si Apo Datu Ramon, isang payak ngunit marangal na artisanong kilala sa kanilang komunidad bilang tagapangalaga ng tradisyunal na paghahabi at pag-ukit ng rattan at kawayan.
Suot niya ang pulang vest na may disenyong mula sa kanyang tribo. Sa harap niya ay nakahanay ang mga basket, lalagyan, palamuti, at isang malaking handcrafted piece na inabot ng halos tatlong buwan bago matapos. Bawat hibla ay hinabi ng kamay. Bawat ukit ay may kahulugan. Bawat piraso ay dala ang kuwento ng kanyang mga ninuno.
Ngunit hindi lahat ay marunong tumingin sa halaga ng ganoong gawa.
Lumapit ang isang lalaking maayos ang bihis, si Victor, isang negosyanteng sanay sa imported items. Tiningnan niya ang hawak ni Apo Ramon at napangisi.
“Magkano ito?” tanong niya.
“Labindalawang libo po,” mahinahong sagot ng artisan. “Gawa po ito sa kamay, mula sa natural na materyales, at—”
“Labindalawang libo?” malakas na tawa ni Victor. “Para sa basket?”
Napalingon ang mga tao.
“Sir, hindi po ito ordinaryong basket,” paliwanag ni Apo Ramon. “Ito po ay bahagi ng aming—”
“Alam mo,” putol ni Victor, “sa China, mas maganda pa rito ang gawa. Mas pulido, mas mura, mas moderno. Ito, mukhang pang-display lang sa lumang kubo.”
Natahimik ang paligid. May ilang napasinghap. May ilan namang napaiwas ng tingin.
Hindi sumagot agad si Apo Ramon. Hinawakan niya ang kanyang likhang-sining, marahang hinaplos ang bawat hibla, na para bang pinapakalma ang sarili.
Sa kanyang mga mata, may kirot. Hindi dahil sa presyo, kundi dahil ang minamaliit ni Victor ay hindi lang produkto. Minamaliit niya ang kasaysayan, dugo, pawis, at panalangin ng isang lahing matagal nang lumalaban upang hindi mabura.
Hindi alam ni Victor na ang matandang artisanong pinapahiya niya ay katatapos lamang makatanggap ng UNESCO recognition para sa pagpapanatili ng indigenous craft na ito.
EPISODE 2: ANG MGA HIBLANG MAY DUGO NG NINUNO
Habang patuloy na nakatingin ang mga tao, pinilit ni Apo Ramon na manatiling kalmado. Hindi siya sanay makipagtalo. Sa kanyang buong buhay, tinuruan siya ng matatanda na ang tunay na galing ay hindi kailangang isigaw. Ngunit sa pagkakataong iyon, ang katahimikan niya ay tila ginawang pahintulot ni Victor para lalo siyang maliitin.
“Kung gusto mong kumita, dapat matuto kang sumabay sa market,” dagdag ni Victor. “Hindi iyong puro kultura-kultura. Business ito.”
May ilang taong napailing. Ngunit may ilan ding tumawa nang mahina, hindi dahil naniniwala sila kay Victor, kundi dahil takot silang kumontra sa lalaking mukhang may impluwensya.
Sa gilid ng booth, nakatayo si Lira, apo ni Apo Ramon. Isa siyang college student na tumutulong sa lolo niya magbenta tuwing may fair. Napapikit siya sa sakit ng mga naririnig. Alam niya kung paano ginagawa ang bawat piraso. Nakita niya ang lolo niyang magising bago sumikat ang araw upang maghanda ng materyales. Nakita niya itong magbabad ng rattan, magpatuyo ng hibla, at mag-ukit habang nanginginig na ang kamay dahil sa edad.
“Sir,” mahinang sabi ni Lira, “hindi po ito mass-produced. May proseso at kahulugan po ang bawat disenyo.”
Ngunit tiningnan lang siya ni Victor. “Iyon ang problema. Masyado kayong sentimental. Kaya hindi umaasenso ang local crafts.”
Doon napatingin si Apo Ramon sa kanya. Sa unang pagkakataon, nagsalita siya nang may bigat.
“Anak,” sabi niya, “ang pag-unlad na nakakalimot sa pinagmulan ay hindi pag-unlad. Pagkawala iyon.”
Natahimik ang ilan.
Ikinuwento niya na ang pattern sa hawak niyang gawa ay simbolo ng ilog sa kanilang komunidad, ang mga bilog ay tanda ng pagtitipon ng pamilya, at ang patayong linya ay paalala ng paninindigan ng kanilang lahi. Itinuro ito sa kanya ng kanyang ama, na natuto sa kanyang lola, na natuto sa matatandang nangakong hindi hahayaang mamatay ang sining.
Ngunit ngumisi pa rin si Victor.
“Maganda ang kuwento,” sabi niya. “Pero kuwento lang iyan.”
Hindi niya alam, may mga opisyal at cultural delegates sa kabilang booth na nakarinig ng lahat. At ang isa sa kanila ay may hawak na programang may pangalan ni Apo Ramon bilang pinararangalan sa araw na iyon.
EPISODE 3: ANG PAGKILALANG HINDI NABIBILI NG PERA
Ilang minuto matapos ang pang-iinsulto, tumunog ang mikropono sa gitna ng craft fair. Umakyat sa maliit na entablado ang event host kasama ang ilang kinatawan ng cultural office at international guests. Marami ang napalingon, kabilang si Victor na tila wala pa ring pakialam sa nangyari.
“Mga kaibigan,” sabi ng host, “ngayong araw, nais naming kilalanin ang isang artisanong nag-alay ng mahigit apatnapung taon sa pagpapanatili ng indigenous weaving at bamboo-rattan craft ng kanyang komunidad.”
Dahan-dahang napatingin si Lira sa kanyang lolo. Si Apo Ramon ay nanatiling tahimik, ngunit nakita niya sa mata nito ang kaba.
“Ang kanyang gawa ay hindi lamang produkto,” patuloy ng host. “Ito ay buhay na pamana. At kamakailan lamang, nakatanggap siya ng UNESCO recognition bilang bahagi ng mga tagapangalaga ng intangible cultural heritage at indigenous craft preservation.”
Biglang nagbulungan ang mga tao.
“Atin pong palakpakan si Apo Datu Ramon!”
Parang tumigil ang oras.
Ang mga tao sa paligid ng booth ay napalingon sa matandang artisanong hawak pa rin ang likhang pinagtawanan ni Victor. Nanlaki ang mga mata ng negosyante. Ang lalaking tinawag niyang “hindi marunong sumabay sa market” ay kinikilala pala sa mundo bilang tagapangalaga ng kulturang hindi mabibili ng anumang imported brand.
Dahan-dahang lumapit ang mga opisyal kay Apo Ramon. Inanyayahan siyang umakyat sa entablado. Ngunit bago siya umalis, marahan niyang inabot kay Lira ang handcrafted piece.
“Ingatan mo muna ito,” sabi niya.
Sa entablado, ipinakita ang plake ng pagkilala at ilang larawan ng kanyang mga gawa. May mga banyagang bisita na tumayo at pumalakpak. May isa pang researcher na nagsabing naglakbay pa sila upang makita mismo ang teknik na ipinasa ng lahi ni Apo Ramon.
Sa likod, si Victor ay hindi makagalaw.
Ang mga salitang binitiwan niya kanina ay bumalik sa kanya na parang matalim na hiya. Pinili niyang ihambing ang isang pamana sa murang produkto. Pinili niyang sukatin ang sining sa presyo. Pinili niyang pagtawanan ang isang taong kinikilala pala ng mundo.
Pagbaba ni Apo Ramon mula sa entablado, hindi siya nagmalaki. Hindi siya nanumbat. Lumapit lang siya sa booth, hawak ang plake, habang ang mga taong kanina’y tahimik ay ngayon ay pumapalakpak.
At sa harap niya, nakatayo si Victor—namumutla, wala nang maipagmalaki.
EPISODE 4: ANG PAGHINGI NG TAWAD SA HARAP NG PAMANA
Lumapit si Victor kay Apo Ramon, mabagal ang hakbang. Wala na ang matalim na ngiti niya. Wala na rin ang mapangmataas na tono. Sa harap ng mga taong nakasaksi sa pang-iinsulto niya, tila bumalik sa kanya ang bigat ng bawat salitang sinabi niya.
“Apo Ramon,” mahina niyang sabi, “patawad.”
Tahimik ang paligid.
“Hindi ko po alam na kayo pala ay kinikilala ng UNESCO,” dagdag niya.
Saglit na tiningnan siya ng matanda. Hindi galit ang mata nito, ngunit may lungkot na mas mabigat kaysa sigaw.
“Anak,” sagot ni Apo Ramon, “hindi mo kailangang malaman na kinilala ako ng UNESCO bago mo igalang ang gawa ng isang tao.”
Napayuko si Victor.
“Kahit wala akong plake, kahit hindi ako inimbitahan dito, kahit isa lang akong matandang naghahabi sa gilid ng kalsada,” patuloy ni Apo Ramon, “ang trabaho ko ay may dignidad. Ang kultura namin ay may halaga. Ang kamay na gumagawa nito ay hindi dapat pagtawanan.”
Napaluha si Lira. Maraming tao ang natahimik.
Inilapag ni Apo Ramon ang kanyang kamay sa handcrafted piece. “Alam mo ba kung bakit matagal gawin ito? Dahil habang hinahabi namin ang hibla, ikinukuwento namin sa mga bata kung sino sila. Kapag nawala ang gawaing ito, hindi lang produkto ang nawawala. Nawawala ang alaala ng isang bayan.”
Tumingin si Victor sa mga basket, ukit, at tela sa paligid. Ngayon niya lang napansin ang detalye, ang pasensya, ang sining na hindi kayang gayahin ng makina. Ang dating nakita niyang “mahal” ay bigla niyang naunawaan bilang bagay na hindi sapat ang anumang bayad.
“Nahiya po ako sa sarili ko,” sabi ni Victor, nangingilid ang luha. “Akala ko alam ko ang kalidad dahil sanay ako sa imported. Hindi ko pala alam ang halaga dahil hindi ako marunong tumingin sa puso ng gumawa.”
Lumapit si Lira at sinabi, “Marami pong katulad ninyo, sir. Pero sana pagkatapos ngayon, may isa nang mas marunong rumespeto.”
Tumango si Victor.
Sa harap ng lahat, hindi niya na binili ang pinakamahal na piraso para magpasikat. Sa halip, tinanong niya, “Apo, maaari po ba ninyong ikuwento sa akin kung paano ito ginawa?”
Doon bahagyang ngumiti si Apo Ramon.
Dahil minsan, ang simula ng pagbabago ay hindi pagbili—kundi pakikinig.
EPISODE 5: ANG HIBLANG HINDI NA DAPAT MAPUTOL
Sa huling bahagi ng craft fair, hindi na halos madaanan ang booth ni Apo Ramon. Dumagsa ang mga tao, hindi lamang upang bumili, kundi upang makinig. May mga estudyante, turista, designer, at negosyanteng nagtatanong tungkol sa bawat disenyo. Si Lira ang nagpapaliwanag, habang si Apo Ramon ay paminsan-minsang tumutulong at ngumingiti nang tahimik.
Sa isang sulok, naroon pa rin si Victor. Wala na siyang yabang. Hawak niya ang maliit na handcrafted container na binili niya hindi dahil gusto niyang magmukhang sosyal, kundi dahil gusto niyang maalala ang aral ng araw na iyon. Bago umalis, bumalik siya kay Apo Ramon.
“Apo,” sabi niya, “may furniture business po ako. Kung papayag kayo, gusto kong makipagtulungan sa komunidad ninyo—pero sa patas na paraan. Kayo ang may kontrol sa disenyo, kayo ang kikilalanin, at sisiguraduhin kong hindi mababastos ang pinagmulan ng bawat gawa.”
Hindi agad sumagot ang matanda. Tumingin siya kay Lira, pagkatapos sa mga kabataang artisan na kasama niya sa booth.
“Pag-iisipan natin,” sagot niya. “Ang pamana ay hindi minamadali. Iniingatan.”
Tumango si Victor. “Naiintindihan ko po.”
Pagkatapos ng event, umupo si Apo Ramon sa likod ng booth. Hinawakan niya ang plake at napaluha. Hindi dahil sa parangal lamang, kundi dahil naalala niya ang ama niyang namatay na takot na baka wala nang batang matutong humabi. Naalala niya ang mga gabing sinasabihan siyang walang pera sa lumang sining. Naalala niya ang bawat pagkakataong pinili niyang ipagpatuloy kahit kakaunti ang pumapansin.
Lumapit si Lira at niyakap siya.
“Lolo,” sabi niya, “ipagpapatuloy ko po.”
Doon tuluyang humagulgol si Apo Ramon. “Iyon ang tunay na parangal,” sabi niya. “Hindi ang plake. Kundi ang malaman na hindi mapuputol ang hibla.”
Sa gitna ng mga ilaw ng fair, ang mga likhang-kamay ay tila mas nagningning. Hindi dahil naging imported ang halaga nito, kundi dahil sa wakas, may mga matang natutong makita ang dangal sa sariling atin.
MORAL LESSON: Huwag maliitin ang lokal na gawa, lalo na kung ito ay bunga ng kultura, kasaysayan, at kamay ng mga ninuno. Hindi lahat ng mas mura o imported ay mas mahalaga. Ang tunay na yaman ng isang bayan ay nasa mga taong nagpapanatili ng pamana, sining, at pagkakakilanlan nito.
Kung naantig ka sa kwentong ito, LIKE, SHARE, AT MAG COMMENT SA COMMENT SECTION ng ating Facebook page post. Ikaw, anong lokal na sining o produktong Pilipino ang gusto mong ipagmalaki sa buong mundo?
