EPISODE 1: ANG MATANDANG PINIGILAN SA PINTUAN
Maaga pa lamang ay naroon na si Mang Esteban sa covered court ng bayan, tangan ang luma niyang bag at isang maliit na kahon na kinalalagyan ng maingat niyang tinagong chess pieces. Nakasuot siya ng simpleng polo, maayos ang ayos ng buhok, at bakas sa kanyang mukha ang pananabik na parang batang muling nakakita ng matagal nang minahal. Sa araw na iyon gaganapin ang pinakaaabangang local chess competition, at matapos ang maraming taon, nais lang sana niyang muling umupo sa harap ng chessboard bilang kalahok. Ngunit paglapit pa lamang niya sa registration table, sinalubong na siya ng malamig na tingin ng organizer na si Romy, isang lalaking kilala sa kayabangan at sa paniniwalang ang tagumpay ay para lamang sa bata, mabilis, at maingay. “Tay, para sa active players ang event na ito,” sabi nito habang sinisipat si Mang Esteban mula ulo hanggang paa. “Baka mapagod lang kayo rito. Panoorin n’yo na lang.” Napatingin ang ilang naroroon. May ilan na natawa. May ilan na nagbubulungan. Namula ang mukha ni Mang Esteban, ngunit hindi siya agad sumagot. Inilabas niya mula sa kanyang bulsa ang lumang ID ng isang chess federation, ngunit hindi man lamang iyon tiningnan ni Romy. “Wala na ’yan, Tay. Matanda na kayo. Baka mapahiya lang kayo sa mga bata.”
Parang may matalim na bagay na dahan-dahang tumagos sa dibdib ng matanda. Hindi dahil sa pagtanggi, kundi dahil sa paraan ng pagkakabigkas nito—parang ang edad ay isang kasalanan, parang ang pagtanda ay dahilan para mawalan ng karapatang subukan muli. Tahimik na ibinalik ni Mang Esteban ang ID sa kanyang bulsa. Walang poot sa kanyang mukha, tanging lungkot lamang at isang dignidad na pilit niyang pinanghahawakan. “Pasensya na,” mahinang sabi niya, saka siya tumalikod. Habang naglalakad palabas ng covered court, narinig pa niya ang isa pang sigaw ni Romy: “Iba na ang panahon ngayon, Tay. Hindi na puwede ang laos.” May ilang kabataang napangisi. May isang batang kalahok namang napayuko, tila nahihiya para sa matanda. Sa labas ng venue, huminto si Mang Esteban sa tabi ng puno ng acacia at mariing hinawakan ang kanyang bag. Napapikit siya, at sa likod ng kanyang mga matang puno ng alaala ay sumagi ang daan-daang laban, palakpak, at gabing ang chess lamang ang naging sandalan niya matapos mawala ang asawa at anak. Hindi siya nagsalita. Hindi siya lumaban. Ngunit sa katahimikang iyon, may isang bagay na muling nagising—hindi yabang, kundi alaala ng kung sino siya noon. At hindi alam ng lahat sa loob ng court na ang matandang tahimik nilang pinalabas ay hindi ordinaryong manlalaro. Isa siyang pangalang minsang nagbigay dangal sa bayan, at ang araw na iyon ang magsisimula ng pagbabalik na hindi nila malilimutan kailanman.
EPISODE 2: ANG KAMPYONG NABAON SA TAHIMIK NA PANAHON
Umuwi si Mang Esteban sa kanyang maliit na bahay na may dingding na kahoy at bubong na lumang yero. Dahan-dahan niyang inilapag ang bag sa ibabaw ng mesa at binuksan ang kahong matagal na niyang hindi inilalabas sa iba. Naroon ang mga lumang medalya, kupas na larawan, at isang tropeong may nakaukit na “National Open Chess Champion – 1987.” Hinaplos niya iyon na parang hinahaplos ang sariling nakaraan. Noon, kilala ang pangalan niya sa iba’t ibang probinsya. Siya ang mahirap na binatang sumikat sa talas ng isip, hindi sa laki ng bulsa. Sa chessboard siya natutong lumaban nang tahimik, magtiis nang walang reklamo, at manalo nang hindi kailangang manghamak. Ngunit nang magkasakit ang asawa niya at kalaunan ay bawian ng buhay, isa-isa ring nawala ang mga laban, ang biyahe, at ang ingay ng palakpak. Pinili niyang manatili sa bayan, magturo sa mga batang gustong matuto, at mabuhay nang payak. Habang ang iba ay umaabante, siya ay unti-unting nalimot. Sa palengke, may ilan pa ring nakakakilala sa kanya, ngunit para sa karamihan, isa na lamang siyang matandang laging may dalang chess set, nakaupo sa sulok, at nakikipaglaro sa sinumang may oras. Sa gabing iyon, kinuha niya ang isang larawan ng kanyang yumaong asawa. “Lina,” bulong niya, “mukhang hindi na nila ako kilala.”
Ngunit kinabukasan, may kumatok sa kanyang pintuan. Isang lalaking naka-barong at may kasamang dalawang kabataan ang nakatayo roon. Siya pala si Councilor Benedicto, tagapangulo ng cultural committee ng bayan at dati niyang estudyante sa chess club noong dekada nobenta. “Coach… kayo nga po ba talaga?” halos mangilid ang luha nitong sabi nang makita ang matanda. Nagulat si Mang Esteban. Hindi niya inaasahang may tatawag pa sa kanya ng “Coach.” Ipinaliwanag ni Councilor Benedicto na sakto lamang na dumaan siya sa venue ng paligsahan nang marinig ang usapan tungkol sa isang matandang tinanggihan. Nang mapansin niya ang pangalang nakasulat sa lumang federation ID na hawak ng utility staff na napulot mula sa mesa, agad niyang napagtanto kung sino iyon. Halos mapamura siya sa gulat. “Alam n’yo po ba,” sabi niya, nanginginig ang boses, “kayo ang dahilan kung bakit ako natutong mangarap noon. Kayo ang unang nagturo sa akin na ang chess ay hindi lang laro—ito ay disiplina, dangal, at isip.” Natahimik si Mang Esteban. Hindi niya akalaing may isa palang nakakaalala. “May mali po kaming dapat itama,” dagdag ng konsehal. “Hindi kayo dapat itinaboy. Sa totoo lang, dapat kayo ang pinaparangalan.” Hindi agad sumagot ang matanda. Sumulyap siya sa luma niyang tropeo, sa larawan ng asawa, at sa tahimik na bahay na tila matagal nang sanay sa paglimot. Sa kauna-unahang pagkakataon matapos ang maraming taon, may kumatok sa sugat ng kanyang nakaraan—hindi para saktan, kundi para buhayin muli ang pangalan niyang inakala niyang tuluyan nang nabura.
EPISODE 3: ANG PAGBABALIK BILANG PANAUHING PANDANGAL
Mainit pa rin ang usapan sa loob ng covered court nang hapon na iyon. Nagsisimula na ang unang rounds ng kompetisyon, at si Romy ay abalang-abala sa pagmamando na parang sa kanya umiikot ang buong event. Hindi niya alam na sa labas ng venue ay may paparating na sasakyan ng munisipyo. Kasama roon si Councilor Benedicto, ilang opisyal ng cultural committee, at sa gitna nila ay si Mang Esteban, tahimik ngunit maayos ang tindig. Pagpasok pa lamang nila, huminto ang ingay sa loob. Agad na lumapit ang emcee nang ibulong ng konsehal ang pangalan ng matanda. Halos malaglag ang mikropono nito sa gulat. “Mga kababayan,” sabi ng emcee makalipas ang ilang sandaling pagkalito, “bago po tayo magpatuloy, nais po naming kilalanin ang isang pambihirang panauhin… isang dating kampeon na nagbigay karangalan sa ating bayan at sa buong bansa… si Mang Esteban Vergara!” Biglang nag-ingay ang venue—hindi na dahil sa tawanan, kundi dahil sa pagkabigla. May mga matatandang nanonood ang napahawak sa bibig. “Siya pala si Esteban Vergara?” bulalas ng isa. “Yung dating kampeon?” Si Romy naman ay nanigas sa tabi ng mesa. Parang biglang nawalan ng kulay ang kanyang mukha. Ang matandang itinaboy niya kaninang umaga ay siya palang alamat ng chess na minsan niyang binabasa lamang sa lumang artikulo.
Dahan-dahang lumapit si Mang Esteban sa gitna ng venue. Hindi siya mayabang, hindi siya nanghamak, at lalong hindi siya nanumbat. Ngunit ang kanyang katahimikan ay mas mabigat kaysa anumang sermon. Inabot sa kanya ng konsehal ang plake ng pagkilala bilang panauhing pandangal. Nagpalakpakan ang lahat, maliban kay Romy na hindi makatingin nang diretso. Akala ng mga tao ay doon na magtatapos ang lahat. Ngunit maya-maya, may isang batang kalahok na tumayo at lakas-loob na nagsalita. “Lolo,” sabi nito, “puwede po ba naming makita kung paano kayo maglaro?” Napalingon ang lahat. Ngumiti nang bahagya si Mang Esteban. Tiningnan niya ang mahabang hanay ng mga chessboard at ang mga kalahok na halatang sabik ngunit kinakabahan. “Kung papayag ang organizers,” mahinahon niyang sabi, “maaari kong subukang makipaglaro sa inyong lahat… sabay-sabay.” Parang may kuryenteng dumaloy sa venue. Nagulat ang lahat. Ang iba ay napatawa sa nerbiyos. Ang iba ay napapalakpak sa excitement. Si Romy, na kanina lamang ay nagsabing mapapahiya ang matanda, ay lalong napayuko. Ngunit pumayag ang konsehal, at ilang minuto lang ay mabilis na inayos ang mga board para sa isang simultaneous exhibition match. Habang isa-isang pumupuwesto ang mga kalahok, tumingin si Mang Esteban sa mga kabataang iyon—walang galit, walang paghihiganti. Tanging isang tahimik na hangarin lamang: ipaalala sa kanila na ang galing ay hindi naluluma, at ang edad ay hindi kailanman sukatan ng talas ng isip at tibay ng loob.
EPISODE 4: ANG LABAN NA NAGPATAHIMIK SA LAHAT
Nagsimula ang sabayang laban sa gitna ng matinding katahimikan. Dalawampu’t apat na kalahok ang nakaupo sa mahahabang hanay ng mga lamesa, bawat isa’y nakatingin sa sariling board na parang iyon na ang pinakamahalagang sandali ng kanilang kabataan. Si Mang Esteban ay dahan-dahang naglalakad mula board hanggang board, walang pagmamadali, walang kalituhan. Sa bawat hinto niya, isang piyesa lamang ang gagalaw—ngunit bawat galaw ay tila may baong kuwento, bait, at disiplina ng maraming dekadang paglalaro. Sa unang sampung minuto, kampante pa ang ilang kalahok. May mga nagbubulungan pang tila iniisip na kaya naman nilang tapatan ang isang matandang hindi na aktibo. Ngunit makalipas ang kalahating oras, nagsimula nang manginig ang ilan. Isa-isang nalalaglag ang mga pyesa nila. Sa isang board, napaawang ang bibig ng reigning youth champion nang bigla niyang makitang checkmate na pala siya sa apat na galaw pa lamang. Sa isa naman, napahawak sa ulo ang varsity player ng kalapit na paaralan dahil hindi niya napansin ang dahan-dahang bitag na itinayo ng matanda. Ang mga tao sa paligid ay lalo pang nagsiksikan. Kada ikot ni Mang Esteban ay may napapailing, napapahawak sa bibig, at napapapalakpak sa paghanga. Hindi na siya mukhang matandang pinagdudahan. Para siyang maestro na muling tinugtog ang musikang tanging siya lamang ang lubos na nakaaalam.
Lumipas ang halos dalawang oras, at isa-isa nang tumatayo ang mga natalo. Ngunit walang galit sa kanilang mukha—puro pagkamangha. Sa bandang dulo, lima na lamang ang natitira. Kabilang doon ang pinakamatapang na kalahok at maging si Romy na bigla na lamang sumama sa exhibition matapos hamunin ng konsehal. Pinagpawisan si Romy nang husto. Habang ang matanda ay tahimik na umiikot, siya ay paulit-ulit na napapalingon sa crowd na parang naghahanap ng masasandalan. Maya-maya, tumigil si Mang Esteban sa harap ng kanyang board. Saglit niyang tiningnan ang posisyon ng mga piyesa, saka mahinahong inusog ang itim na bishop. “Checkmate,” sabi niya. Para bang bumagsak ang buong yabang ni Romy sa iisang salita. Sunod-sunod pang bumagsak ang natitirang apat. Hanggang sa tuluyang tumayo ang emcee at halos pasigaw na inanunsyo: “Tapos na po ang exhibition! Panalo si Mang Esteban sa lahat ng board!” Umalingawngaw ang malakas na palakpakan. May mga kabataang hindi makapaniwalang natalo sila, ngunit mas nangingibabaw ang saya na naging saksi sila sa kakaibang husay. Si Romy ay dahan-dahang lumapit kay Mang Esteban, nanginginig ang boses. “Tay… patawad po. Hindi ko po alam.” Tumingin ang matanda sa kanya nang mahabang sandali. “Anak,” mahinahon niyang sagot, “sa chess, ang unang pagkakamali ng manlalaro ay ang pagmamaliit sa kalaban. Sa buhay, iyon din ang unang sanhi ng kahihiyan.” At sa gitna ng napakaraming nakarinig, tumagos ang mga salitang iyon hindi lang sa isip, kundi sa puso ng lahat.
EPISODE 5: ANG MATANDANG HINDI NILIMOT NG PANAHON
Pagkatapos ng exhibition match, inimbitahan si Mang Esteban sa gitna ng venue upang magsalita. Tahimik siyang tumayo sa harap ng mikropono habang ang mga kabataang kalahok, organizers, at mga magulang ay nakatingin sa kanya na parang ayaw nang palagpasin ang bawat salitang lalabas sa kanyang bibig. Sa unang tingin, mukha lamang siyang isang payak na matanda. Ngunit sa sandaling iyon, dala niya ang bigat ng mga taong nakalimutan, minamaliit, at itinatabing parang laos na dahil lamang sa edad. “Maraming salamat,” simula niya, paos ngunit matatag ang boses. “Hindi ako bumalik dito para ipahiya ang kahit sino. Bumalik ako dahil ayaw kong lumaking naniniwala ang mga bata na kapag matanda ka na, wala ka nang silbi.” Natahimik ang lahat. “Noong nawala ang asawa ko,” patuloy niya, “ang chess ang naging kausap ko. Noong pakiramdam ko’y nalimot na ako ng mundo, ang chess ang nagpaalala sa akin na habang marunong ka pang mag-isip, matuto, at magmahal sa ginagawa mo, hindi ka pa tapos.” Sa audience, may isang batang lalaki ang umiiyak habang mahigpit na hawak ang sariling pawn. Sa tabi naman, napapunas ng luha ang ilang magulang. Hindi nila inaasahang ang simpleng paligsahan sa araw na iyon ay hahantong sa isang aral na higit pa sa panalo at talo.
Matapos ang kanyang maikling talumpati, dahan-dahang lumapit si Romy at lumuhod halos sa hiya sa harap ng matanda. “Patawarin n’yo po ako,” sabi niya, basag na basag ang boses. “Nasukat ko kayo sa edad, hindi sa pagkatao. Nalimutan kong ang respeto ay hindi pinipili.” Hindi agad nagsalita si Mang Esteban. Sa halip, hinawakan niya sa balikat ang lalaki at pinatayo. “Mas mahalaga ang taong marunong umamin sa pagkakamali kaysa taong nagmamatigas,” sabi niya. Pagkatapos, lumapit ang mga kabataang kalahok at isa-isang humingi ng basbas at payo. Isang batang lalaki ang nagtanong, “Lolo, puwede po ba ninyo kaming turuan?” Sa tanong na iyon, biglang namasa ang mga mata ni Mang Esteban. Hindi dahil sa panalo niya silang lahat, kundi dahil sa wakas, ang pagbabalik niya ay hindi nauwi sa palakpak lamang—nauwi ito sa pagkakataong maipasa ang talinong minsang muntik nang mabaon sa limot. “Oo,” nanginginig niyang sagot. “Kung gusto ninyong matuto, nandito ako.” Biglang nagpalakpakan ang venue. Sa araw na iyon, hindi lamang natalo ni Mang Esteban ang lahat ng kalahok. Natalo rin niya ang pagmamataas, ang paghusga, at ang maling paniniwalang ang talino ay naluluma kasabay ng pagtanda. At sa gitna ng luha, paghingi ng tawad, at pag-asa ng mga batang gustong matuto, muling nabuhay ang isang kampeong akala ng lahat ay laos na—ngunit sa totoo lang, hinihintay lamang palang maalala.
MGA ARAL SA BUHAY
- Huwag kailanman husgahan ang tao batay lamang sa edad, dahil ang karanasan at talino ay hindi naluluma.
- Ang tunay na galing ay hindi kailangang maingay; sapat na ang tahimik na husay upang patunayan ang sarili.
- Ang pagmamaliit sa kapwa ay kadalasang nauuwi sa sariling kahihiyan.
- Mahalaga ang pagpapakumbaba, lalo na kapag napatunayang mali ang ating unang pagtingin sa isang tao.
- Ang kaalaman at talento ay pinakamahalaga kapag naipapasa sa susunod na henerasyon.
Kung naantig kayo sa kwentong ito, LIKE, SHARE, AT MAG COMMENT SA comment section sa facebook page post.
