EPISODE 1: ANG HALAMAN SA GITNA NG SEMENTO
“Urban farming daw? Sa lugar na ’to?” natatawang sabi ng isang opisyal habang nakaturo sa mga tanim na pechay, mustasa, talong, at kamatis sa gilid ng barung-barong.
Nakatayo si Marites sa harap ng apat na opisyal ng lungsod. Simple lang ang suot niya, kupas na beige na damit, may putik pa sa tsinelas, at hawak ang lumang notebook kung saan nakasulat ang plano niya para sa community garden. Sa likod niya, abala ang ilang nanay at kabataan sa pagdidilig ng mga halaman.
“Ma’am,” sabi ng isa pang opisyal, “maganda ang pangarap mo, pero hindi ito sustainable. Maliit lang ang lupa. Marumi ang paligid. At sa totoo lang, mukhang libangan lang ito ng mga walang magawa.”
Nagtawanan sila.
Hindi gumanti si Marites. Tumingin lang siya sa mga tanim na ilang buwan niyang inalagaan mula sa basurang lote na dati’y tambakan ng bote, lata, at sirang kahoy.
“Hindi po ito libangan,” mahinahon niyang sagot. “Pagkain po ito. Pag-asa. At trabaho para sa mga taong akala ninyo ay walang kayang gawin.”
Mas lalo pang natawa ang isang opisyal. “Kung kaya mong pakainin ang buong barangay gamit ang mga paso mo, saka kami maniniwala.”
Naramdaman ni Marites ang bigat sa dibdib. Hindi dahil pinagtawanan siya, kundi dahil ang mga taong dapat tumulong ang unang hindi naniwala.
Kinagabihan, habang nakaupo siya sa gilid ng garden, lumapit ang batang si Junjun dala ang isang maliit na tali ng pechay.
“Ate Marites,” sabi nito, “ito po ang ulam namin bukas. Sabi ni Nanay, hindi na raw kami bibili.”
Napangiti si Marites habang pinipigil ang luha.
Sa mata ng mga opisyal, maliit lang itong hardin.
Pero sa pamilyang walang pambili ng gulay, ito ay hapunan.
At doon niya ipinangako sa sarili—kahit pagtawanan siya ng buong lungsod, palalakihin niya ang harding ito hanggang hindi na ito kayang balewalain ng kahit sino.
EPISODE 2: ANG MGA KAMAY NA NANIWALA
Hindi nagsimula sa pondo ang community garden ni Marites. Nagsimula ito sa tatlong lumang timba, ilang buto ng gulay, at sampung taong gutom sa pagbabago. Dati, ang lote sa likod ng kanilang eskinita ay tambakan. Kapag umuulan, bumabaha. Kapag umiinit, nangangamoy. Kapag gabi, kinatatakutan ng mga magulang dahil madalas tambayan ng lasing at pasaway.
Isang araw, sinabi ni Marites sa mga kapitbahay, “Kung kaya nating maglinis ng bahay natin, kaya rin nating linisin ang lugar na pinagsasaluhan natin.”
Noong una, iilan lang ang tumulong. May nanay na naghukay. May lolo na gumawa ng bakod mula sa lumang kahoy. May mga batang nag-ipon ng bote para gawing paso. Si Marites ang nagturo kung paano gumawa ng compost mula sa balat ng gulay at tira-tirang pagkain.
Pinagtawanan sila ng iba.
“Maghapon kayong nagbubungkal, ilang dahon lang naman ang tutubo,” sabi ng isang kapitbahay.
Pero hindi sila tumigil.
Sa unang ani, limang pamilya ang nakatikim ng libreng gulay. Sa ikalawang ani, may sobra na para ibenta sa maliit na palengke. Sa ikatlong buwan, may mga batang dati’y puro instant noodles ang baon na ngayon ay may ginisang gulay sa lunchbox.
Araw-araw, isinusulat ni Marites sa notebook ang bilang ng ani, gastusin, kita, at pamilyang natulungan. Hindi niya alam na ang simpleng talaang iyon ang magiging unang ebidensya ng isang programang babago sa maraming komunidad.
Ngunit habang lumalaki ang garden, lumalaki rin ang inggit at pagdududa. May nagsabing nagpapakitang-tao lang siya. May nagsabing ginagamit niya raw ang mga tao para sumikat. May nagsabing babae lang siya at walang alam sa sistema ng lungsod.
Ngunit tuwing nadudurog ang loob niya, tinitingnan niya ang mga kamay na nagtatanim sa tabi niya—mga kamay ng nanay, lolo, bata, at manggagawang walang trabaho.
Doon niya naaalala: hindi kailangang maniwala agad ang mga opisyal.
Sapat nang may mga taong kumakain ngayon dahil hindi siya sumuko kahapon.
EPISODE 3: ANG UNANG PAGKILALANG HINDI NIYA HINANAP
Lumipas ang isang taon. Ang dating tambakan ay naging luntiang espasyo sa gitna ng masikip na lungsod. May mga vertical garden sa pader, compost area sa likod, seedling nursery sa gilid, at maliit na kubo kung saan tinuturuan ni Marites ang mga bata kung paano magtanim.
Isang umaga, dumating ang isang grupo ng estudyante mula sa isang unibersidad. Kasama nila ang isang professor na nagsasaliksik tungkol sa urban food security. Hindi sila ipinatawag ni Marites. Narinig lang daw nila ang tungkol sa hardin mula sa isang nanay na dating walang pambili ng gulay ngunit ngayon ay kumikita na sa pagbebenta ng seedlings.
“Ma’am Marites,” sabi ng professor habang hawak ang notebook niya, “may record po ba kayo ng harvest, income, at number of families assisted?”
Tahimik na inabot ni Marites ang makapal niyang notebook.
Habang binabasa iyon ng professor, unti-unting nagbago ang ekspresyon nito.
“Alam n’yo po ba,” sabi nito, “na ang ginagawa ninyo ay hindi lang gardening? Community-based food system na ito.”
Hindi alam ni Marites kung ano ang isasagot. Para sa kanya, nagtanim lang siya para may makain ang kapitbahay niya.
Kinunan ng mga estudyante ng larawan ang garden. Kinapanayam nila ang mga nanay, kabataan, at matatandang natulungan. Ilang linggo matapos iyon, lumabas ang isang feature article tungkol sa kanilang community garden. Biglang may mga dumating mula sa ibang barangay upang matuto.
Ngunit sa city hall, hindi pa rin lahat natuwa.
“Sumisikat na siya,” sabi ng isa sa mga opisyal na dating tumawa sa kanya. “Baka gamitin pa niya ito laban sa atin.”
Ngunit hindi politika ang nasa isip ni Marites. Ang gusto lang niya ay mapalawak ang hardin para mas marami pang pamilya ang magkaroon ng pagkain.
Isang gabi, nakita niya si Junjun, ang batang minsang humingi ng pechay, na nagtuturo na sa mas maliliit na bata kung paano maglipat ng punla.
“Ate Marites,” sabi nito, “kapag lumaki ako, gusto kong maging agriculturist.”
Napahawak sa dibdib si Marites.
Doon niya naunawaan na ang itinanim niya ay hindi lang gulay.
Pangarap din.
EPISODE 4: ANG HARDING PINAG-AARALAN NG BUONG BANSA
Tatlong taon ang lumipas. Ang dating maliit na garden ay naging modelo ng urban farming sa lungsod. Hindi na lang ito hardin. May training center na, seed bank, composting program, rainwater collection system, at weekly market kung saan direktang nagbebenta ang mga residente.
Dumating ang araw na muling nagpunta ang mga opisyal ng lungsod sa lugar. Ngunit ngayon, hindi na sila tumatawa. Kasama nila ang mga delegado mula sa iba’t ibang lungsod sa Pilipinas—may taga-Cebu, Davao, Iloilo, Baguio, at Quezon City. May media rin, may mga researcher, at may kinatawan mula sa national government.
Sa gitna ng hardin, nakatayo si Marites. Hindi na siya ang babaeng pinagtatawanan sa tabi ng tambakan. Siya na ngayon ang hinahanap ng lahat para magpaliwanag kung paano nagtagumpay ang programang akala nila ay laro-laro lang.
“Paano ninyo nasimulan ang lahat?” tanong ng isang mayor.
Tumingin si Marites sa paligid—sa mga tanim, sa mga batang nagdidilig, sa mga nanay na nagbabalot ng gulay, at sa mga dating walang trabaho na ngayon ay trainers na.
“Hindi po kami nagsimula sa pera,” sagot niya. “Nagsimula kami sa pangangailangan. At sa paniniwalang kahit maliit ang lupa, malaki ang kayang ibigay kapag sama-sama ang tao.”
Tahimik na nakikinig ang mga dating opisyal na minsang tumawa sa kanya. Isa sa kanila, si Councilor Dizon, ay lumapit pagkatapos ng tour.
“Marites,” sabi nito, hindi makatingin nang diretso, “noon, pinagtawanan ka namin.”
Ngumiti si Marites, ngunit may lungkot sa mata.
“Opo,” sagot niya. “Narinig ko po.”
Napayuko ang opisyal. “Mali kami.”
Hindi siya agad sumagot. Tiningnan niya ang dating tambakan na ngayon ay puno ng buhay.
“Hindi po ako ang kailangang hingian ninyo ng tawad,” sabi niya. “Kundi ang mga komunidad na matagal ninyong hindi pinaniwalaang kaya nilang bumangon.”
Mabigat ang katahimikan.
Pagkalipas ng ilang buwan, inilunsad ng pamahalaan ang national urban farming expansion program, gamit ang modelo ni Marites. Sa unang dokumento ng programa, nakasulat ang pangalan ng kanilang community garden bilang inspirasyon.
At sa araw na iyon, ang harding minsang tinawag na walang saysay ay naging binhi ng pagbabago para sa buong bansa.
EPISODE 5: ANG ANI NG PAGTITIYAGA
Sa araw ng national launch, inimbitahan si Marites sa isang malaking pagtitipon. Ngunit imbes na magsuot ng mamahaling damit, pinili niya ang simpleng green shirt na suot niya noong unang araw na nagtanim sila sa dating tambakan. Sa bulsa niya, dala pa rin niya ang lumang notebook—kupas na ang takip, pero buhay pa ang bawat tala.
Sa entablado, tinawag ang kanyang pangalan. Tumayo ang mga tao at pumalakpak. Naroon ang mga mayor, opisyal, estudyante, media, at mga kinatawan ng komunidad mula sa iba’t ibang bahagi ng bansa.
Ngunit ang pinakatinitigan ni Marites ay ang maliit na grupo sa harapan—ang mga nanay, lolo, kabataan, at kapitbahay na unang naniwala sa kanya noong wala pang camera, wala pang award, at wala pang opisyal na pumapansin.
Nagsimula siyang magsalita, ngunit agad nabasag ang kanyang boses.
“Noong una po,” sabi niya, “ang gusto lang namin ay may mailagay na gulay sa hapag ng mga pamilya. Hindi namin inakalang ang maliit naming hardin ay aabot dito.”
Tumulo ang luha niya.
“Pinagtawanan kami noon. Sinabihan kaming walang alam. Sinabihan kaming hindi sustainable. Pero ang hindi nila nakita, bawat buto na itinanim namin ay may kasamang gutom, pangarap, at dignidad.”
Tahimik ang buong hall.
Pagkatapos, umakyat sa entablado si Junjun—ngayon ay binatang scholar sa kursong agriculture. Iniabot niya kay Marites ang isang basket ng gulay mula sa unang expansion site ng programa.
“Ate Marites,” sabi niya habang umiiyak, “dahil sa inyo, hindi lang kami natutong magtanim. Natuto kaming maniwala na may kinabukasan kami.”
Doon tuluyang napaiyak si Marites. Niyakap niya si Junjun, at buong hall ay tumayo sa palakpakan.
Sa sandaling iyon, hindi na niya narinig ang mga dating tawa. Ang naririnig niya na lang ay tunog ng mga kamay na minsang nagtanim sa putik, ngayon ay pumapalakpak para sa bunga ng pagtitiyaga.
Ang dating tambakan ay naging hardin.
Ang dating pangungutya ay naging pagkilala.
At ang dating babaeng pinagtawanan ng mga opisyal ay naging dahilan para ang buong bansa ay muling matutong magtanim ng pag-asa.
MGA ARAL SA BUHAY
- Huwag maliitin ang maliit na simula, dahil ang malaking pagbabago ay madalas nagsisimula sa simpleng hakbang.
- Ang tunay na serbisyo ay hindi lang nakikita sa opisina, kundi sa gawaing nakapagpapakain at nakapagpapabangon ng tao.
- Kapag sama-sama ang komunidad, kahit maliit na lupa ay maaaring maging malaking pag-asa.
- Ang pangungutya ng iba ay hindi dapat maging dahilan para itigil ang mabuting layunin.
- Ang pinakamagandang ani ay hindi lang gulay o kita, kundi dignidad, pagkakaisa, at panibagong pangarap.
Kung naantig kayo sa kwentong ito, LIKE, SHARE, AT MAG COMMENT SA comment section sa facebook page post.
