EPISODE 1: ANG MAMIMILING LAGING TUMATAWAD
Sa lumang palengke ng San Roque, maaga pa lamang ay buhay na buhay na ang mga pasilyo. May sigaw ng nagtitinda ng isda, kalansing ng timbangan, amoy ng luya, sibuyas, kamatis, at bagong dilig na gulay. Sa isang sulok ng palengke, naroon si Mang Nestor, isang matandang tindero ng gulay na halos tatlumpung taon nang nagtitinda sa parehong puwesto.
Dumating si Aling Lorna, isang regular na mamimili na kilala ng mga tindero dahil sa walang katapusang pagtawad. Hindi masama ang tumawad sa palengke, sanay na ang lahat doon. Ngunit kay Aling Lorna, iba. Hindi lang siya humihingi ng diskwento—pinipilit niyang ibaba ang presyo hanggang halos wala nang kita ang tindero.
“Magkano talong?” tanong niya.
“Seventy po kilo, Nay,” sagot ng batang tindero.
“Gawin mong trenta. Ang mahal n’yo naman. Parang ginto.”
Napayuko ang batang tindero. “Nay, lugi po ako sa trenta.”
“Lugi-lugi ka pa. Sa probinsya libre lang ’yan,” matalim niyang sagot.
Lumipat siya sa tindahan ng sibuyas. Ganito rin ang nangyari. Sa luya, sa kamatis, sa sili—lahat tinawaran niya nang sobra. Kapag hindi pumayag ang tindero, sinasabihan niya ng “ganid,” “mapagsamantala,” o “nanloloko ng customer.”
Tahimik na nakamasid si Mang Nestor. Kita niya ang hiya sa mukha ng mga kapwa tindero. Alam niya ang tunay na bigat ng bawat panindang nasa harap nila—ang pamasahe sa madaling-araw, bayad sa puwesto, yelo, plastik, pagod sa pagbubuhat, at takot na mabulok ang hindi mabenta.
Nang lumapit si Aling Lorna sa kanyang puwesto, dala ang plastic bag at masungit na mukha, alam ni Mang Nestor na siya na ang susunod.
“Magkano lahat ’to?” tanong niya.
Tiningnan ni Mang Nestor ang gulay sa timbangan. “One hundred eighty po, Aling Lorna.”
“Gawin mong nobenta.”
Natahimik ang lahat.
Sa pagkakataong iyon, hindi na ngumiti si Mang Nestor. Inayos niya ang timbangan, tumingin sa kanya nang mahinahon, at sinabing, “Nay, puwede ko pong ipaliwanag kung bakit patas ang presyo?”
EPISODE 2: ANG HALAGA NG BAWAT SANGKAP
Nagulat si Aling Lorna sa kalmadong sagot ni Mang Nestor. Sanay siyang may tindero na napipikon, may umiirap, o may sumusuko na lang para matapos ang usapan. Ngunit iba ang tono ng matanda. Hindi galit. Hindi rin nanunumbat. Para siyang ama na matagal nang nagtitimpi at ngayon ay handang magpaliwanag.
“Paliwanag?” singhal ni Aling Lorna. “Gulay lang ’yan.”
Doon napatingin si Mang Nestor sa mga gulay sa harap nila. Kumuha siya ng isang tali ng sitaw. “Itong sitaw po, galing pa sa Bulacan. Bago makarating dito, may magsasakang nagtanim, nagdilig, nag-ani. May nagbuhat, may nagbiyahe, may nagbayad ng gasolina.”
Kinuha niya ang luya. “Itong luya, ilang buwan bago lumaki sa lupa. Hindi ito basta nahuhukay. May kamay na nasugatan, may likod na sumakit.”
Itinaas niya ang calamansi. “Itong calamansi, kapag umulan nang malakas, nalalaglag. Kapag sobra ang araw, natutuyo. Kapag hindi nabenta ngayon, bukas malambot na.”
Tahimik ang ilang mamimili sa likod. May mga tindero ring lumapit, hawak ang kani-kanilang paninda, parang sa wakas may nagsasabi ng hindi nila masabi.
“Ang presyo po nito,” patuloy ni Mang Nestor, “hindi lang presyo ng gulay. Kasama rito ang renta sa puwesto, pamasahe sa madaling-araw, bayad sa kargador, plastik, ilaw, tubig, at kaunting kita para may maiuwi kami sa pamilya.”
Napailing si Aling Lorna. “Eh mahirap din kami. Kailangan ko rin makatipid.”
Tumango si Mang Nestor. “Alam ko po. Kaya nga po kapag may kulang kayo, minsan dinadagdagan ko nang libre. Pero iba po ang pagtitipid sa pagpilit na malugi ang kapwa.”
Tinamaan si Aling Lorna sa sinabi. Ngunit hindi pa siya bumigay. “Kung ayaw mo, sa iba ako bibili.”
Ngumiti nang malungkot si Mang Nestor. “Karapatan n’yo po iyon. Pero sana bago kayo umalis, malaman n’yo rin kung bakit hindi kami ganid. Nagsisikap lang kaming mabuhay.”
Sa sandaling iyon, may isang batang babae sa likod ng tindahan ang lumapit kay Mang Nestor, hawak ang baong supot. “Tay, baon ko po bukas?”
Napatingin si Aling Lorna.
At doon nagsimulang lumambot ang bigat sa kanyang dibdib.
EPISODE 3: ANG KWENTO SA LIKOD NG TIMBANGAN
Ang batang lumapit kay Mang Nestor ay si Ana, ang bunso niyang apo. Ulila na sa ama at inaalagaan ng matandang tindero mula nang magkasakit ang kanyang anak na babae. Araw-araw, bago pumasok sa eskwela, tumutulong muna si Ana mag-ayos ng gulay, magpunas ng timbangan, at maglagay ng presyo sa maliit na karton.
“Pasensya na po,” mahiyang sabi ng bata nang mapansin niyang nakatingin ang mga tao.
Hinaplos ni Mang Nestor ang ulo niya. “Mamaya, anak. Kapag may nabenta pa si Lolo.”
Tumahimik si Aling Lorna. Hindi niya inaasahan ang narinig. Sa isip niya, ang tindero ay basta tindero lang—taong puwedeng tawaran, kulitin, at sisihin sa mahal na bilihin. Hindi niya naisip na sa likod ng bawat puwesto ay may batang naghihintay ng baon, may gamot na kailangang bilhin, may utang sa supplier, at may pamilyang umaasa.
Isang matandang tindera ng isda ang nagsalita mula sa katabing puwesto. “Aling Lorna, hindi masamang tumawad. Pero minsan, kapag sobrang baba na ng hinihingi ninyo, parang hinihingi n’yo na rin ang pagkain ng pamilya namin.”
Sumunod ang tindero ng sibuyas. “Kapag mahal po ang sibuyas, hindi kami ang yumayaman. Minsan nga, kami pa ang unang nalulugi kapag bumagsak ang presyo kinabukasan.”
May ilang mamimili na tumango. Ang iba, tila ngayon lang naunawaan ang hirap ng mga nagtitinda.
Ngunit si Aling Lorna ay nakayuko na. Hawak niya ang supot niyang halos walang laman dahil sa sobrang pagtawad kanina. Biglang bumalik sa alaala niya ang kanyang sariling asawa, dating jeepney driver, na madalas umuwi noon na pagod dahil may pasaherong ayaw magbayad nang tama. Naalala niya kung paano niya rin nasaktan noon kapag may nagsasabing “driver lang naman.”
Bakit, sa palengke, naging ganoon din siya sa iba?
Tumingin siya kay Mang Nestor. “Magkano po ulit ang lahat?”
“One hundred eighty po,” mahinang sagot nito.
Nanginginig ang kamay ni Aling Lorna habang inilalabas ang pera. Ngunit bago niya iabot, bigla siyang napaupo sa maliit na bangko sa tabi ng tindahan. Napapikit siya, at tumulo ang luha.
“Pasensya na po,” bulong niya. “Hindi ko po naisip na may nasasaktan pala ako.”
EPISODE 4: ANG PAGLUHOD NG ISANG PUSONG NAGISING
Akala ng mga tao ay simpleng pag-iyak lamang iyon. Ngunit ilang sandali pa, dahan-dahang lumuhod si Aling Lorna sa harap ng puwesto ni Mang Nestor. Nagulat ang lahat. Maging si Mang Nestor ay agad na lumapit upang alalayan siya.
“Nay, huwag po,” sabi niya. “Tumayo po kayo.”
Ngunit umiling si Aling Lorna. “Hayaan n’yo po ako. Kailangan ko pong maramdaman ang bigat ng ginawa ko.”
Nanginginig ang boses niya habang nagsasalita. “Araw-araw akong pumupunta rito at iniisip kong matalino ako dahil nakakatipid ako. Pero hindi ko naisip na sa bawat sobrang tawad ko, may batang mawawalan ng baon. May tindero na uuwi nang kulang ang pambili ng bigas. May pamilyang magtitiis dahil pinilit kong maging mura ang pawis nila.”
Tahimik ang buong pasilyo. May ilang tindera na napaiyak. Si Ana ay kumapit sa apron ng lolo niya.
Lumapit si Mang Nestor kay Aling Lorna at inabot ang kamay. “Nay, hindi namin kailangan na lumuhod kayo. Ang kailangan lang namin, maintindihan n’yo na tao rin kami.”
“Patawad po,” sabi ni Aling Lorna. “Sa inyong lahat.”
Tumingin siya sa mga tindero na dati niyang sinabihan ng masasakit. “Patawad kung tinawag ko kayong ganid. Patawad kung tinawaran ko pati dignidad ninyo.”
Doon hindi na napigilan ni Mang Nestor ang luha. Matagal na siyang nagtitinda, matagal nang nilulunok ang pangmamaliit, pero bihira siyang makarinig ng tunay na paghingi ng tawad.
“Pinapatawad ko po kayo,” sabi niya. “Pero sana simula ngayon, kapag tumawad tayo, may respeto. Kapag bumili tayo, isipin natin ang taong nasa kabilang dulo ng timbangan.”
Tumango si Aling Lorna at binayaran ang buong halaga. Hindi lang iyon—binili rin niya ang ilang panindang tinawaran niya kanina sa ibang tindero, sa tamang presyo.
Sa araw na iyon, hindi lang gulay ang naibenta sa palengke. May aral ding napunta sa puso ng bawat nakasaksi.
EPISODE 5: ANG PRESYONG HINDI NASUSUKAT SA PERA
Makalipas ang ilang araw, bumalik si Aling Lorna sa palengke. Ngunit iba na ang itsura niya. Wala na ang matalim na boses, wala na ang padabog na pagtawad. Bitbit niya ang maliit na papel na may listahan ng bibilhin at isang sobre na nakapangalan sa mga tindero ng San Roque.
Lumapit siya kay Mang Nestor. “Mang Nestor,” sabi niya, “hindi ko kayang bawiin lahat ng masasakit na nasabi ko noon. Pero gusto kong magsimula.”
Binuksan niya ang sobre. Nandoon ang kaunting halagang ipon niya at sulat-kamay na mensahe: “Para sa mga tindero at tinderang minsan kong minata. Salamat sa pagpapakain sa aming pamilya kahit hindi namin kayo laging nirerespeto.”
Hindi malaki ang pera, ngunit malalim ang kahulugan.
Umiling si Mang Nestor. “Nay, hindi n’yo kailangang magbigay.”
“Hindi po ito bayad,” sagot niya. “Paumanhin po ito.”
Mula noon, naging kakaiba ang kilos ni Aling Lorna sa palengke. Kapag may mamimiling sobra ang tawad at minamaliit ang tindero, mahinahon niyang sinasabi, “Tawad tayo nang tama. Huwag nating tawaran ang pagod ng tao.”
Unti-unti, nagbago rin ang samahan sa palengke. Naglagay ang mga tindero ng maliit na karatula: “BAWAT PRESYO, MAY KWENTO NG PAGOD.” Hindi ito pananakot sa mamimili, kundi paalala na ang bawat kilo ng gulay ay dumaan sa maraming kamay bago makarating sa hapag.
Isang umaga, nakita ni Aling Lorna si Ana na papasok sa eskwela, bitbit ang bagong notebook. “Nagkaroon po ako ng baon dahil marami pong bumili kay Lolo,” sabi ng bata.
Doon muling napaluha si Aling Lorna. Napagtanto niyang minsan, ang maliit na respeto ay nagiging malaking pag-asa sa iba.
ARAL NG KWENTO: Ang pagtawad ay bahagi ng palengke, ngunit hindi dapat mawala ang respeto. Sa bawat paninda ay may pawis, pagod, puhunan, at pamilyang umaasa. Huwag nating piliting bumaba ang presyo hanggang malugi ang kapwa. Ang tunay na pagtitipid ay hindi ang makalamang, kundi ang mamili nang may konsensya at malasakit.
Kung naantig kayo sa kwentong ito, LIKE, SHARE, AT MAG COMMENT SA COMMENT SECTION ng ating Facebook page post. Sabihin ninyo sa comments: paano tayo makakatulong na maging patas ang trato sa ating mga tindero at tindera sa palengke?
