EPISODE 1: ANG SIRANG GLOBO NA PINAGTAWANAN
Maagang dumating sa paaralan si Benjie, isang sampung taong gulang na estudyante mula sa Grade 5. Bitbit niya ang isang luma, kupas, at halos sira nang globo. May bitak ang plastic stand nito, kupas ang mga kulay ng mga bansa, at may ilang bahagi ng mapa na halos hindi na mabasa.
Pagpasok niya sa classroom, agad siyang napansin ng mga kaklase.
“Hoy, Benjie! Ano ’yan? Basura?” sigaw ng isang batang lalaki.
“Globo pa ba iyan? Parang galing sa panahon ng lolo ko!” dagdag ng isa.
Nagtawanan ang ilan.
Napayuko si Benjie at inilagay ang globo sa kaniyang mesa.
“Kay Lolo po ito,” mahina niyang sabi.
“Bakit mo naman dinala?”
“May project po tayo tungkol sa mapa.”
Muling nagtawanan ang mga kaklase.
“Mas maganda pa iyong mapa sa cellphone!”
Dumating ang kanilang guro na si Ma’am Liza at napansin ang gulo.
“Ano ang nangyayari?”
Ipinakita ni Benjie ang globo.
“Ma’am, sabi po ni Lolo, may lugar daw dito na hindi na nakikita sa mga bagong mapa.”
Napakunot-noo ang guro.
“Anong lugar?”
Hindi agad sumagot si Benjie. Dahan-dahan niyang pinaikot ang globo hanggang makarating sa isang maliit na bahagi ng Pilipinas.
May bilog doon na gawa sa kupas na pulang tinta.
Sa tabi nito ay may halos hindi na mabasang sulat-kamay:
SAN ISIDRO DE LA SIERRA
Napatingin ang mga bata.
“Wala namang ganyang bayan!” sigaw ng isa.
“Baka gawa-gawa lang ng lolo mo!”
Mas lalong namula ang mukha ni Benjie.
Ngunit lumapit si Ma’am Liza at sinuri ang marka.
“Benjie, sino ang gumawa ng bilog na ito?”
“Si Lolo po.”
“Bakit?”
“Doon daw po siya ipinanganak.”
Napahinto ang guro.
“Pero bakit wala sa mapa?”
Umiling si Benjie.
“Hindi ko po alam. Lagi lang niyang sinasabi na nawala raw ang bayan nila.”
Nagtawanan muli ang ilang bata.
Ngunit sa likod ng classroom, isang matandang substitute teacher na si Sir Arturo ang biglang tumayo.
Lumapit siya sa globo.
Nang makita ang nakabilog na bahagi, nanginig ang kaniyang kamay.
“San Isidro de la Sierra…”
Napatingin ang lahat.
“Kilalang-kilala ko ang pangalang iyan.”
At sa unang pagkakataon, nawala ang tawanan sa silid.
Dahil ang markang inakalang gawa-gawa lang ng isang matandang lalaki ay maaaring bakas pala ng isang bayang matagal nang hindi nababanggit sa anumang modernong mapa.
EPISODE 2: ANG BAYANG NABURA SA MGA BAGONG MAPA
Maingat na inilapag ni Sir Arturo ang globo sa teacher’s table. Halatang emosyonal siya habang nakatitig sa kupas na bilog.
“Nasaan po talaga ang San Isidro de la Sierra?” tanong ni Ma’am Liza.
Huminga nang malalim ang matanda.
“Noong bata pa ako, naririnig ko ang pangalang iyan sa tatay ko. Maliit na pamayanan daw iyon sa pagitan ng dalawang bundok sa isang liblib na bahagi ng Luzon.”
“Bakit po wala sa mapa?” tanong ng isang estudyante.
“Dahil nawala ang opisyal na pangalan nito.”
Ipinaliwanag ni Sir Arturo na ilang dekada na ang nakalipas, nagkaroon ng malaking landslide matapos ang sunod-sunod na bagyo. Maraming pamilya ang nailikas. Dahil halos tuluyang nawasak ang poblacion, isinama ang natitirang teritoryo sa karatig na munisipalidad.
Sa paglipas ng panahon, nawala ang pangalang San Isidro de la Sierra sa mga bagong administrative maps.
“Pero hindi ibig sabihin na hindi ito umiral,” sabi niya.
Napatingin si Benjie sa globo.
“Lolo ko po talaga galing doon?”
“Posible.”
Agad na pinatawag ni Ma’am Liza ang school librarian. Hinanap nila ang mga lumang atlas, census book, at provincial records.
Matapos ang halos isang oras, nakakita sila ng lumang geographic directory mula dekada sitenta.
Naroon ang pangalan:
BARRIO SAN ISIDRO DE LA SIERRA
Nagsigawan sa gulat ang mga bata.
“Totoo pala!”
Napatitig si Benjie sa mga kaklaseng kanina’y tumatawa.
Hindi siya ngumiti nang mayabang.
Hinawakan lamang niya ang sirang globo.
Ngunit may mas kakaibang detalye sa lumang record.
Sa tabi ng pangalan ng barrio ay may note:
“RELOCATION INCOMPLETE — SEVERAL FAMILIES UNACCOUNTED FOR.”
Napakunot-noo si Ma’am Liza.
“Ano ang ibig sabihin nito?”
Ayon sa record, matapos ang landslide, may ilang pamilya raw na hindi naitala kung saan inilipat. Dahil mahina ang communication noon, maraming dokumento ang nawala.
“Sir,” tanong ni Benjie, “baka kasama roon ang pamilya ni Lolo?”
Tahimik si Arturo.
“Posible.”
Nang gabing iyon, tinawagan ni Ma’am Liza ang lolo ni Benjie na si Mang Amado.
Pagkarinig pa lamang niya sa pangalan ng lumang bayan, naging tahimik ang matanda.
“Sinabi ba ng apo ko?”
“Opo.”
Matagal bago sumagot si Mang Amado.
“Ma’am… may dahilan kung bakit hindi ko nakakalimutan ang lugar na iyon.”
“Bakit po?”
Huminga nang malalim ang matanda.
“Dahil hindi lahat ng tao roon ay nakalabas noong landslide.”
At bago pa nakapagtanong si Ma’am Liza, idinagdag niya:
“May kapatid akong naiwan doon.”
Biglang bumigat ang kuwento.
Ang bilog sa lumang globo ay hindi na lamang tungkol sa isang nawawalang bayan.
Maaari rin itong magturo sa pamilyang halos limampung taon nang naghihintay na muling matagpuan.
EPISODE 3: ANG LUMANG MARKA NA MAY TAGONG DIREKSIYON
Kinabukasan, dumating si Mang Amado sa paaralan. Pitumpu’t walong taong gulang na siya, mabagal na ang lakad at may tungkod. Nang makita niya ang globo, agad niyang hinaplos ang pulang bilog.
“Akin ang marka na iyan,” sabi niya.
Tahimik ang buong classroom.
Ikinuwento niyang labing-isang taong gulang siya nang tumama ang malakas na ulan sa San Isidro de la Sierra. Nagkaroon ng landslide sa gabi at napilitang tumakas ang pamilya niya.
Sa kaguluhan, napahiwalay siya sa kaniyang nakababatang kapatid na si Ramon.
“Akala namin sumama siya sa ibang evacuation group,” sabi ni Mang Amado. “Pero hindi na namin siya nakita.”
Makalipas ang mga buwan, dinala ang pamilya sa ibang probinsiya. Patuloy nilang hinanap si Ramon, ngunit walang maayos na listahan ng evacuees noon.
“Bakit po may bilog sa globo?” tanong ni Benjie.
“Para hindi ko makalimutan kung nasaan ang bahay namin.”
Inikot ni Mang Amado ang globo at itinuro ang tatlong maliliit na marka sa paligid ng bilog.
“Hindi lang bilog iyan.”
Napatingin ang lahat.
Tatlong tuldok pala ang nakaayos na parang tatsulok.
“Mga bundok?” tanong ni Sir Arturo.
Tumango ang matanda.
Ayon kay Mang Amado, ang lumang bayan ay nasa pagitan ng tatlong burol. Ang kanilang bahay ay malapit sa isang maliit na kapilya at lumang balete tree.
“Bago kami lumikas,” sabi niya, “sinabi ni Tatay na kung magkahiwa-hiwalay kami, bumalik kami sa lumang kapilya kapag ligtas na.”
Ngunit hindi na sila nakabalik. Ilang buwan isinara ang lugar dahil delikado ang lupa.
Sa tulong ng geography club ng paaralan, kinumpara nila ang lumang globo sa modern satellite maps at historical topographic maps.
May isang liblib na settlement na tumugma sa tatlong tuldok.
Hindi ito nakapangalan bilang San Isidro.
Ang tawag ngayon ay Sitio Maligaya.
Ngunit kakaiba ang isang bagay.
May lumang kapilya pa rin doon.
At malapit dito ay may napakalaking balete tree.
Napahawak si Mang Amado sa dibdib.
“Iyon iyon.”
Nagpasya ang pamilya at lokal na history group na puntahan ang lugar kasama ang barangay officials.
Pagdating nila, tila bumalik ang panahon.
May ilang lumang bato ng dating bahay.
May sirang balon.
At sa tabi ng kapilya ay may matandang lalaking nagwawalis.
Nang makita si Mang Amado, natigilan ito.
Nalaglag ang walis sa kamay.
“Amado?”
Parang hindi makahinga ang matanda.
“Ramon?”
Napahiyaw si Benjie.
Sa harap ng lumang kapilya, dalawang magkapatid na halos limang dekadang magkahiwalay ang muling nagkita dahil sa isang pulang bilog sa sirang globo.
EPISODE 4: ANG KAPATID NA AKALA NILA AY NAWALA NA
Hindi agad nakalapit sina Mang Amado at Mang Ramon sa isa’t isa.
Pareho silang nakatayo lamang, tila hindi makapaniwala.
Limampung taon ang nakaukit sa kanilang mga mukha.
Si Amado ay may puting buhok at tungkod.
Si Ramon ay payat, nakayuko ang likod, at nanginginig ang mga kamay.
“Kuya?” muling tawag ni Ramon.
Doon tuluyang bumigay si Mang Amado.
Iniwan niya ang tungkod at niyakap ang kapatid.
Napahagulgol silang dalawa.
“Akala ko patay ka!”
“Hinintay ko kayo!”
Napaiyak ang lahat.
Ikinuwento ni Ramon na noong gabi ng landslide, nadulas siya sa putikan at nahiwalay sa pamilya. Natagpuan siya kinabukasan ng isang matandang mag-asawang nakatira sa kabilang bundok.
Dahil sira ang mga daan at wala pang maayos na komunikasyon, hindi nila agad naipagbigay-alam kung sino siya.
Ilang buwan siyang nagkasakit at halos hindi makapagsalita.
Nang gumaling, bumalik siya sa lumang kapilya.
Wala na ang pamilya.
“Pinuntahan ko rito tuwing taon,” sabi niya. “Akala ko babalik kayo.”
Napahawak si Amado sa mukha ng kapatid.
“Kami rin. Hinanap ka namin.”
“Bakit hindi ka umalis dito?”
“Dito lang ang lugar na alam kong maaari ninyo akong hanapin.”
Muling napahagulgol si Amado.
Ang pangakong ibinigay ng kanilang ama bago sila magkahiwalay ay pareho nilang iningatan.
Ngunit walang nakakaalam na pareho silang naghihintay sa magkaibang lugar at magkaibang panahon.
Ipinakita ni Benjie kay Ramon ang sirang globo.
“Lolo Ramon, dahil po dito ka namin nakita.”
Hinawakan ng matanda ang globo.
Nang makita niya ang bilog, napangiti siya sa gitna ng luha.
“Si Kuya ang gumawa nito?”
Tumango si Amado.
“Para hindi kita makalimutan.”
“Hindi mo talaga ako kinalimutan.”
“Hindi kailanman.”
Doon yumakap si Ramon sa kaniyang kapatid.
Hindi na nila kailangang alamin kung sino ang may kasalanan sa pagkawala.
Hindi na nila mababawi ang mga Pasko, kaarawan, kasal, at libing na hindi nila napagsaluhan.
Ngunit maaari pa nilang piliing gugulin ang nalalabing panahon bilang magkapatid.
Bago umalis, lumapit si Ramon sa balete tree.
Sa puno ay may maliit na lumang ukit:
A + R
“Ginawa natin iyan noong bata tayo,” sabi niya.
Napangiti si Amado.
“Oo.”
At doon naunawaan ni Benjie na ang nawawalang bayan ay hindi talaga nawala.
Nawala lamang ang pangalan nito sa mapa.
Ngunit nanatili ito sa alaala ng mga taong minsang tumawag dito na tahanan.
EPISODE 5: ANG GLOBO NA HINDI NA PINAGTAWANAN
Makalipas ang ilang buwan, nagkaroon ng maliit na exhibit sa paaralan tungkol sa kasaysayan ng San Isidro de la Sierra.
Sa gitna ng exhibit ay hindi mamahaling bagong mapa ang nakadisplay.
Naroon ang sirang globo ni Benjie.
Hindi nila inayos ang kupas nitong kulay.
Hindi rin nila tinakpan ang mga bitak.
Iniwan nila ang pulang bilog at tatlong tuldok na gawa ni Mang Amado.
Sa tabi nito ay may maliit na label:
“ANG GLOBONG NAGBALIK SA ISANG BAYAN AT SA ISANG KAPATID.”
Ang mga batang dating tumawa kay Benjie ay isa-isang lumapit.
“Benjie, sorry noong pinagtawanan ka namin.”
Ngumiti ang bata.
“Okay lang.”
“Akala namin wala talagang ganoong lugar.”
“Meron pala.”
Sa likod ng exhibit ay nakaupo sina Mang Amado at Mang Ramon, magkatabi. Halos araw-araw na silang nag-uusap mula nang magkita muli. May mga kwentong hindi na nila maalala, at may ilan namang paulit-ulit nilang binabalikan.
Ngunit hindi sila nagrereklamo.
Bawat araw na magkasama ay regalo.
Sa closing program, tinawag si Benjie upang magsalita.
Hawak niya ang sirang globo.
“Dati po nahihiya akong dalhin ito kasi luma at sira.”
Napatingin siya sa mga kaklase.
“Pero sabi ni Lolo, hindi porke wala na sa bagong mapa, ibig sabihin hindi na talaga umiral.”
Pagkatapos ay tumingin siya kina Amado at Ramon.
“Ganun din pala sa tao. Kahit matagal na siyang nawawala sa buhay natin, hindi ibig sabihin na wala na siyang lugar sa puso.”
Napaluha si Mang Amado.
Tumayo si Ramon at lumapit sa apo.
“Pwede ko bang hawakan?”
Iniabot ni Benjie ang globo.
Dahan-dahang inilagay ni Ramon ang daliri sa pulang bilog.
“Dito kami ipinanganak.”
Hinawakan ni Amado ang kapatid sa balikat.
“At dito rin kita nawala.”
“Pero nahanap mo rin ako.”
Doon tuluyang napahagulgol ang magkapatid.
Yumakap si Benjie sa kanilang dalawa.
Sa harap ng mga estudyante, guro, at magulang, nabuo ang isang larawang mas mahalaga kaysa anumang geographic map—tatlong henerasyon ng isang pamilyang muling pinagtagpo ng isang bagay na halos itinapon na lamang.
Kalaunan, nakipag-ugnayan ang local heritage office sa mga residente ng Sitio Maligaya upang maglagay ng historical marker na nagsasabing dati itong bahagi ng San Isidro de la Sierra.
Hindi upang ibalik ang lumang administratibong pangalan.
Kundi upang kilalanin ang mga pamilyang minsang nabuhay roon.
At nang makita ni Mang Amado ang marker, hinawakan niya ang kamay ng kapatid.
“Ramon, hindi na tayo nawawala.”
Ngumiti ang matanda.
“Hindi naman talaga tayo nawala, Kuya. Hindi lang nila alam kung saan tayo hahanapin.”
MGA ARAL SA BUHAY
- Huwag pagtawanan ang lumang gamit dahil lamang sira o kupas na ito. Maaaring may mahalagang kasaysayan at alaala itong iniingatan.
- Ang pagkawala ng isang pangalan sa modernong mapa ay hindi nangangahulugang hindi umiral ang lugar o ang mga taong nanirahan doon.
- Ang matatanda ay may mga kuwentong maaaring hindi mabasa sa libro. Mahalaga ang pakikinig sa kanilang karanasan at alaala.
- Ang simpleng marka, bilog, sulat, o lumang mapa ay maaaring maging susi upang mahanap ang matagal nang nawawalang bahagi ng isang pamilya.
- Huwag hayaang ang pangungutya ng iba ang magpawala ng tiwala natin sa kuwentong ipinasa ng ating mga magulang at lolo’t lola.
- Maaaring hindi na natin maibalik ang mga taong lumipas, pero hangga’t may panahon, maaari pa tayong bumawi sa pagmamahal at presensyang matagal na nawala.
Kung naantig kayo sa kuwento nina Benjie, Mang Amado, at Mang Ramon, huwag kalimutang LIKE, SHARE, AT MAG COMMENT SA comment section sa facebook page post. Ibahagi ang kuwentong ito upang ipaalala sa lahat na may mga lugar at taong maaaring mawala sa mapa o talaan—pero hangga’t may isang pusong nakakaalala, may daan pa ring makabalik sa tahanan.
