EPISODE 1: ANG KULANG NA BARYA
“Hoy, Manong! Kulang ang sukli mo!”
Napalingon ang halos buong terminal nang isigaw iyon ni Dennis, isang pasaherong halatang nagmamadali at mainit ang ulo.
Nakatayo sa tabi ng luma at kupas na tricycle si Mang Isko, limampu’t siyam na taong gulang. Basa ng pawis ang kupas niyang damit at nakasabit sa leeg ang maliit na tuwalya.
“Pasensya na po, Sir,” mahinang sagot niya. “Sandali lang po.”
Binuksan niya ang maliit na coin purse na nakasabit sa kanyang baywang.
Isa-isa niyang binilang ang mga baryang nasa palad.
Ngunit kapansin-pansin ang kanyang kamay.
Nanginginig.
Nahuhulog ang ilang piso sa lupa.
“Ano ba naman!” sigaw ni Dennis. “Dalawampung piso lang ang sukli, hindi mo pa maibigay nang maayos?”
May ilang drayber na napatingin.
May pasaherong napangiti.
“Baka lasing,” bulong ng isa.
“Matanda na kasi, dapat nagpapahinga na.”
Narinig iyon ni Mang Isko.
Ngunit hindi siya sumagot.
Pinulot lamang niya ang mga baryang nalaglag.
“Pasensya na talaga po.”
Habang pilit niyang binibilang ang sukli, mas lalo pang nanginginig ang kanyang mga daliri.
Napansin iyon ni Dennis.
“Manong, kung hindi mo kayang magmaneho nang maayos, huwag ka nang bumiyahe! Paano kung manginig ang kamay mo habang nasa kalsada?”
Parang tumagos ang salita sa dibdib ni Mang Isko.
Napayuko siya.
May isang kapwa drayber na si Mang Berting ang lumapit.
“Dennis, tama na.”
“Bakit? Mali ba ako?”
“Hindi mo alam ang dahilan.”
“Ano bang dahilan?”
Hindi sumagot si Mang Berting.
Si Mang Isko mismo ang nagsalita.
“Okay lang, Berting.”
Iniabot niya ang kulang na sukli.
“Pasensya na po.”
Kinuha iyon ni Dennis nang padabog.
Ngunit bago siya makaalis, may nahulog mula sa bulsa ni Mang Isko.
Isang gusot na papel.
Pinulot iyon ng isang babae.
“Manong, nahulog po.”
Nang ibigay niya ang papel, bahagyang bumukas.
May pangalan ng ospital.
May laboratory schedule.
At sa pinakailalim—
may nakasulat na diagnosis.
Napatingin si Mang Berting.
Biglang nawala ang ngiti ng mga tao.
Dahil doon lamang nila nalaman na ang panginginig ng kamay ni Mang Isko ay hindi dahil sa alak.
At hindi rin dahil sa simpleng katandaan.
May sakit siyang matagal na niyang itinatago.
EPISODE 2: ANG SAKIT NA HINDI NIYA SINASABI
“Manong Isko… ano ito?”
Hawak ni Mang Berting ang papel.
Agad iyong kinuha ng matanda.
“Wala ’yan.”
Ngunit nakita na nila.
Neurology Consultation.
Possible Parkinsonian Symptoms.
Napatingin si Dennis kay Mang Isko.
“May sakit kayo?”
Tahimik ang matanda.
“Matagal na?” tanong ng isang drayber.
Huminga nang malalim si Mang Isko.
“Mga walong buwan na.”
Biglang natahimik ang terminal.
“Bakit bumibiyahe ka pa?” tanong ni Mang Berting.
“May choice ba ako?”
Simple ang sagot.
Pero parang may humampas sa puso ng lahat.
May asawa si Mang Isko na si Aling Pilar, may sakit sa bato at kailangan ng regular na gamot.
May apo rin silang siyam na taong gulang na sila ang nag-aalaga matapos mamatay ang kanilang anak sa aksidente dalawang taon na ang nakalipas.
“Yung kamay ko lang naman ang madalas manginig,” sabi niya. “Kapag malakas, nagpapahinga ako. Kapag okay, bumibiyahe.”
“Pero Manong, delikado.”
Tumango siya.
“Kaya maikli lang ruta ko. Hindi ako lumalayo.”
Dahan-dahang napaupo si Mang Isko sa bangko sa terminal.
Kitang-kita ang pagod sa mukha niya.
“Kanina pa ba kayo nanginginig?” tanong ng babaeng nakakita sa papel.
Tumango siya.
“Hindi pa kasi ako nakakain.”
“Bakit?”
Napangiti siya nang mahina.
“Yung perang pang-agahan ko, dinagdag ko sa pambili ng gamot ni misis.”
Walang nagsalita.
Ang lalaking kanina ay tumatawa ay napayuko.
Si Dennis naman ay tila hindi malaman kung saan titingin.
Naalala niya kung paano niya sinigawan ang matanda.
Kung hindi mo kayang magmaneho, huwag ka nang bumiyahe.
Ngayon, nakita niya ang dahilan kung bakit nanginginig ang kamay nito.
Hindi dahil pabaya.
Kundi dahil pinipilit nitong kumayod kahit gutom at may sakit.
Lumapit si Dennis.
“Manong…”
Hindi makatingin si Mang Isko.
“Pasensya na po sa sukli.”
Umiling si Dennis.
“Hindi po tungkol doon.”
Nanginginig na rin ang boses niya.
“Pasensya na po sa sinabi ko.”
Tumingin ang matanda sa kanya.
Ngumiti lamang.
“Okay lang, hijo.”
Pero sa mata ni Dennis, iyon ang mas masakit.
Dahil ang taong pinahiya niya sa harap ng marami—
siya pa ang unang nagpatawad.
EPISODE 3: ANG GAMOT SA BULSA
“Manong, kailan ang checkup n’yo?”
Tanong iyon ni Dennis.
“Tapos na dapat noong nakaraang linggo.”
“Bakit hindi kayo pumunta?”
Tahimik si Mang Isko.
Alam na ni Mang Berting ang sagot.
“Walang pera.”
Napayuko ang matanda.
“Mas kailangan ni Pilar ang gamot.”
Biglang may inilabas si Mang Isko mula sa maliit na sling bag.
Hindi pera.
Kundi dalawang reseta.
Isa para sa kanya.
Isa para sa asawa.
Ang reseta niya ay halos bagong papel.
Ang reseta ng asawa ay gusot at maraming marka.
“Bakit parang hindi n’yo binibili gamot n’yo?” tanong ng babae.
Napangiti si Mang Isko.
“Kapag may sobra.”
“Kailan huling may sobra?”
Hindi siya sumagot.
Doon naintindihan ng lahat.
Wala.
Matagal nang wala.
Biglang lumayo si Dennis.
Akala ng iba ay aalis na siya.
Pero makalipas ang ilang minuto, bumalik siya galing sa botika sa tapat ng terminal.
May dala siyang maliit na paper bag at dalawang bottled water.
“Manong.”
Napatingin si Isko.
“Ano ’yan?”
“Gamot n’yo.”
Nanlaki ang mata ng matanda.
“Ay, hindi. Bayaran kita.”
“Huwag.”
“Kailangan.”
“Manong, kanina pinagsigawan ko kayo dahil sa dalawampung piso.”
Huminga nang malalim si Dennis.
“Hayaan n’yo akong gumawa man lang ng tama pagkatapos ng ginawa ko.”
Napaluha si Mang Isko.
“Hindi naman kita sinisisi.”
“Mas masakit po ’yan.”
Tahimik ang terminal.
May isa pang drayber na naglabas ng isang daang piso.
“Para kay Aling Pilar.”
May isang vendor na nagbigay ng pagkain.
“Manong, kain muna kayo.”
May pasaherong nag-abot ng prutas.
Isa-isa silang lumapit.
Hindi malaking halaga bawat isa.
Pero sa harap ni Mang Isko, unti-unting napuno ang maliit na lalagyan ng baryang kanina ay dahilan ng kahihiyan.
Ngayon, ang bawat barya ay tulong.
Napahawak sa mukha si Mang Isko.
“Bakit n’yo ginagawa ito?”
Sumagot si Mang Berting.
“Kasi ilang taon ka nang tumutulong dito nang walang ingay.”
Naalala nilang lahat.
Kapag may estudyanteng kulang pamasahe, pinapasakay niya.
Kapag may matandang walang kasama, inihahatid niya hanggang gate.
Kapag may naiwang gamit, hinahanap niya ang may-ari.
Ngayon lamang nila napansin—
na ang tahimik na drayber na laging nagbibigay—
siya pala ang matagal nang nangangailangan.
EPISODE 4: ANG HULING BIYAHE NI MANG ISKO
Kinabukasan, maagang dumating si Dennis sa terminal.
Nagtaka ang mga drayber.
“Hindi ka naman taga-rito ah.”
May dala siyang envelope.
“Hinahanap ko si Mang Isko.”
Tahimik si Mang Berting.
“Hindi siya bumiyahe ngayon.”
“Bakit?”
“Dinala sa ospital kagabi.”
Nanlaki ang mata ni Dennis.
“Anong nangyari?”
“Biglang nanghina. Hindi na niya makontrol ang kamay.”
Hindi na nagdalawang-isip si Dennis.
“Nasaan?”
Makalipas ang isang oras, nasa maliit na government hospital siya.
Nakita niya si Mang Isko sa kama.
Katabi nito si Aling Pilar.
Pareho silang payat.
Pareho ring halatang pagod.
“Dennis?”
Ngumiti ang matanda.
“Bakit ka nandito?”
“Dinalhan ko kayo nito.”
Iniabot niya ang envelope.
May perang nalikom mula sa mga pasaherong nakasaksi sa terminal, mga kapwa drayber, vendors, at ilang taong nakarinig sa kuwento.
Umiling si Isko.
“Hindi ko matatanggap.”
Hinawakan ni Aling Pilar ang kamay ng asawa.
“Isko…”
Napaluha ito.
“Kailangan natin.”
Ngunit ang matanda ay patuloy na umiiyak.
“Sanay akong ako ang naghahatid. Hindi ako sanay na ako ang tinutulungan.”
Lumapit si Dennis.
“Manong, hindi kahinaan ang tumanggap.”
Tahimik si Isko.
“Alam n’yo kung bakit ako bumalik?”
Umiling ang matanda.
“Dahil buong gabi hindi ako nakatulog.”
Nanginginig ang boses ni Dennis.
“Naalala ko kung paano ko kayo sinigawan dahil sa sukli.”
Napayuko siya.
“Ang tatay ko rin dati jeepney driver.”
Napatigil si Isko.
“Hanggang sa namatay siya, hindi ko man lang siya nasamahan nang maayos dahil laging trabaho ang inuuna ko.”
Napaluha si Dennis.
“Nang makita ko kayo kahapon, para akong sinampal ng sarili kong konsensya.”
Hinawakan niya ang kamay ng matanda.
“Hindi ko na mababawi ang oras sa tatay ko. Pero baka puwede akong gumawa ng tama ngayon.”
Tahimik na umiyak si Mang Isko.
Pagkatapos ay tinanggap niya ang envelope.
“Salamat, hijo.”
“Hindi po ako ang dapat pasalamatan.”
“Bakit?”
Ngumiti si Dennis.
“Kayo po ang nagturo sa akin na hindi lahat ng taong mabagal ay tamad. Hindi lahat ng nanginginig ay mahina. At hindi lahat ng kulang na sukli ay dahilan para mawalan tayo ng respeto.”
Doon napahagulhol si Mang Isko.
At sa tabi niya—
si Aling Pilar ay tahimik ding umiiyak.
EPISODE 5: ANG MGA BARYANG HINDI NA NAKAKAHIYA
Makalipas ang apat na buwan, bumalik si Mang Isko sa terminal.
Hindi na siya araw-araw bumibiyahe.
Pinayuhan siyang bawasan ang pagmamaneho at regular nang iniinom ang kanyang gamot.
Mas kontrolado na ang panginginig ng kamay.
At sa tulong ng mga taong nakilala niya sa terminal, nakakuha rin ng medical assistance si Aling Pilar.
Isang umaga, nakaupo si Isko sa tabi ng kanyang tricycle nang may batang estudyante na lumapit.
“Manong, kulang po pamasahe ko ng sampung piso.”
Tiningnan niya ang bata.
“Ano pangalan mo?”
“Paolo po.”
“Sige, sakay.”
“Pero kulang po talaga.”
Ngumiti si Isko.
“Hindi lahat ng kulang kailangang singilin agad.”
Napangiti ang bata.
Pagkatapos ng biyahe, may lalaking naghihintay sa terminal.
Si Dennis.
May dala itong maliit na kahon.
“Ano ’yan?” tanong ni Isko.
“Regalo.”
Binuksan ng matanda.
Isang coin organizer.
May nakasulat sa maliit na sticker:
PARA HINDI NA MAHIRAP ANG PAGSUKLI.
Napatawa si Isko nang malakas.
“Niloloko mo na naman ako.”
“Hindi po. Practical lang.”
Pareho silang natawa.
Pagkatapos ay naglabas si Dennis ng isang lumang litrato.
Larawan iyon ng kanyang ama sa tabi ng jeep.
“Manong, gusto ko sana ilagay n’yo rito sa terminal.”
“Bakit?”
“Para maalala ko tuwing pumupunta ako rito na huwag akong mabilis humusga.”
Tahimik si Isko.
Maya-maya, inilagay nila ang larawan sa maliit na waiting shed.
Sa tabi nito, naglagay si Dennis ng lalagyan para sa emergency fund ng mga drayber.
Hindi malaking programa.
Walang media.
Walang ceremony.
Pero buwan-buwan, may naglalagay ng barya.
Limang piso.
Sampu.
Dalawampu.
At kapag may drayber na kailangang bumili ng gamot o magpa-checkup, doon sila kumukuha.
Isang araw, nakita ni Mang Isko ang lalagyan na halos puno.
Pinulot niya ang isang piso.
Tinitigan niya iyon.
Dati, ang baryang nasa kamay niya ang dahilan kung bakit siya pinahiya.
Ngayon—
ang parehong mga baryang iyon ang tumutulong sa mga kapwa niyang drayber.
Napaluha siya.
“Pilar,” sabi niya nang makauwi, “alam mo ba? Yung panginginig ng kamay ko pala… may natutunan ang mga tao.”
Hinawakan siya ng asawa.
“At ikaw?”
Ngumiti si Isko.
“Natutunan kong hindi pala nakakahiya ang mangailangan.”
MORAL LESSON
Huwag agad sigawan o pagtawanan ang isang taong mabagal, nanginginig, o nahihirapang gawin ang simpleng bagay. Hindi natin alam kung may sakit siya, gutom, pagod, o may problemang pilit niyang kinakaya nang tahimik.
Ang ilang minutong paghihintay natin ay maaaring wala kumpara sa laban na buong araw nang dinadala ng taong nasa harap natin.
At tandaan: ang respeto ay hindi dapat nawawala dahil lamang sa kulang na sukli, pagkakamali, o kahinaan.
Minsan, ang taong inakala nating nakakainis ay maaaring isang ama, asawa, o manggagawang ginagawa ang lahat para lamang may maiuwi sa pamilyang umaasa sa kanya.
Kung naantig kayo sa kuwento ni Mang Isko, huwag kalimutang LIKE, SHARE, AT MAG COMMENT SA COMMENT SECTION SA FACEBOOK PAGE POST.
I-comment ninyo: “BAGO HUMUSGA, ALAMIN MUNA ANG PINAGDARAANAN NG TAO.”
At i-SHARE ang kuwentong ito bilang paalala na may mga kamay na nanginginig hindi dahil mahina ang may-ari nito—kundi dahil matagal na siyang lumalaban nang walang reklamo.
